Podziemne sklepienia w Edynburgu: czym są i która wycieczka pozwala je zobaczyć

Stare Miasto w Edynburgu leży na grzbiecie opadającym od zamku, a teren stromo opada po obu stronach. W latach 80. XVIII wieku miasto potrzebowało ekspansji na południe, przez wąwóz Cowgate, i zamiast zrównać wzgórze, zbudowano nad nim most: South Bridge, rozpoczęty w sierpniu 1785 roku i ukończony w 1788 roku.

To, co czyni go niezwykłym, to fakt, że nie wygląda jak most. Ma dziewiętnaście łuków i dokładnie jeden z nich jest widoczny — ten, który przecina Cowgate. Pozostałe są zagrzebane w zabudowanym terenie po obu stronach, z sklepami i kamienicami na ich szczycie. Idąc dziś South Bridge, idziesz po wiadukcie, który został zamaskowany jako zwykła ulica.

Łuki nie pozostały puste. Budowniczowie uformowali w nich około stu dwudziestu komór, o powierzchni od około dwóch do około czterdziestu metrów kwadratowych. To był właśnie sens: użyteczna powierzchnia komercyjna, tuż pod najruchliwszą nową ulicą w mieście, bez dodatkowych kosztów gruntu.

To powinno było się udać. Nie udało się, z jednego powodu, którego żaden przewodnik nie musi wyolbrzymiać: pokład mostu powyżej nigdy nie został odpowiednio uszczelniony, a poniżej nie było drenażu. Woda przesiąkała przez niego. Komory nie miały okien ani wentylacji, więc nic nie wysychało. W ciągu około trzydziestu lat rzemieślnicy, którzy się tam wprowadzili, zaczęli się wyprowadzać, a zapis o porzuceniu pojawia się już w 1795 roku.

Sklepienia odkryto przypadkiem. W latach 80. XX wieku Norrie Rowan — były reprezentant Szkocji w rugby, właściciel budynku nad łukami — przebił się do przestrzeni pod swoją nieruchomością. Znalazł tam labirynt kamiennych komór wypełnionych gruzem.

Następnie przeprowadzono wykopaliska, a w 1985 roku natrafiono na dowód, który rozstrzygnął sprawę: hałdy domowych odpadków. Muszle ostryg, butelki, talerze, zabawki. Nie odpady magazynowe — lecz pozostałości po żyjących tu ludziach. To jedno odkrycie stanowi fundament każdej wycieczki po sklepieniach organizowanej dziś w Edynburgu i to dzięki niemu przewodnik może bez wahania powiedzieć, że komory te były zamieszkane.

Warto uświadomić sobie, jak niedawno to było. Twoi rodzice żyli już wtedy, gdy nikt nie wiedział, że te pomieszczenia znajdują się pod ziemią.

Nie wszystkie wycieczki wchodzą do tych samych komór. Dwa wejścia są regularnie używane: Blair Street, po zachodniej stronie mostu, oraz Niddry Street, po wschodniej. Oba prowadzą do komór w tej samej strukturze, ale różni organizatorzy mają różne sekcje na różnych zasadach.

W praktyce zmienia to dwie rzeczy. Po pierwsze, punkt zbiórki: Blair Street i Niddry Street dzieli dwie minuty spaceru, ale to nie te same drzwi, a w ciemności to ma znaczenie. Po drugie, jeśli już odbyłeś jedną wycieczkę po sklepieniach i rozważasz drugą, zapytaj, z którego wejścia korzysta — inna sekcja to przynajmniej inny zestaw pomieszczeń.

To, co się nie zmienia, to istota rzeczy. Ten sam most, te same daty, ta sama historia, ta sama temperatura. Każdy, kto twierdzi, że jedna komora jest znacznie bardziej nawiedzona od drugiej, po prostu chce Ci coś sprzedać.

To najczęstsze nieporozumienie w mieście i kosztuje ludzi pieniądze.

Vaulty to pomieszczenia wewnątrz mostu. Nikt nie planował w nich mieszkać, nigdy nie były ulicami i nie mają światła dziennego, bo nigdy go nie miały.

Real Mary King’s Close to ulica. Biegła w dół po północnej stronie Royal Mile, jak dziesiątki innych, które istnieją do dziś, z domami po obu stronach i otwartym niebem nad głową. W 1753 roku miasto zbudowało nad nią Royal Exchange, częściowo ją wyburzając, a resztę zasypując. Ludzie mieszkali w ocalałych fragmentach aż do 1902 roku.

To dwa osobne miejsca, dwa osobne bilety i dwóch osobnych operatorów, oddalone o około cztery minuty pieszo. Jedna wycieczka nie obejmie obu, a żaden opis nie ostrzeże cię, że wybrałeś złą.

Nic z tego nie ma sensu bez ukształtowania terenu. Stare Miasto zajmuje pojedynczy grzbiet biegnący na wschód od skały zamkowej — formację czoła morenowego pozostawioną przez lodowiec, z twardym wulkanicznym czopem na zachodnim krańcu i długim, zwężającym się zboczem za nim. Royal Mile biegnie wzdłuż grzbietu tego zbocza. Wszystko inne opada w dół.

Na północy znajdowało się Nor Loch, płytkie, zanieczyszczone bagno, które miasto wykorzystywało jako wysypisko i jako fortyfikację, osuszone od połowy XVIII wieku, a obecnie Princes Street Gardens. Na południu był wąwóz Cowgate. Pomiędzy nimi, na pasie o szerokości kilkuset metrów, mieszkała jedna z najgęściej zaludnionych populacji miejskich w Europie, stłoczona na dziesięciu i dwunastu piętrach, bo nie było gdzie indziej ich umieścić.

W latach 80. XVIII wieku presja stała się nie do opanowania i miasto miało dwie opcje: zrównać wzgórze z ziemią albo przerzucić mosty nad przepaściami. Wybrano mosty. North Bridge prowadził nad osuszonym jeziorem w stronę nowej georgiańskiej siatki ulic; South Bridge prowadził nad Cowgate. Oba zbudowano, by prowadziły ulicę, a nie by wyglądały jak mosty, i oba zabudowano po obu stronach, aż zniknęły w krajobrazie miejskim.

To jest całe wyjaśnienie sklepień. Nie są tajemnicą i nigdy nie miały być zagadkowe. To wnętrze elementu inżynierii lądowej, które miasto potem ukryło, bo ukrycie było sednem sprawy.