The Real Mary King's Close: co jest na dole, a co to tylko legenda

Stare Miasto w Edynburgu ciągnie się grzbietem od zamku, a teren opada tak stromo po obu stronach, że zaułki odchodzące od Royal Mile są mniej ulicami, a bardziej schodami. Nazywają się closes, jest ich kilkadziesiąt, a Mary King’s Close był zwyczajnym z nich: domy wysokie na kilka pięter po obu stronach, otwarte niebo nad głową, stromy spadek w kierunku Nor Loch.

Swoją nazwę zawdzięcza Mary King, córce edynburskiego adwokata, która handlowała tkaninami i mieszkała przy tym zaułku w latach 30. XVII wieku. Zmarła w 1644 roku. Zaraza dotarła do miasta rok później — to zbieg okoliczności, na którym opiera się sporo folkloru, i warto zauważyć, że kolejność jest odwrotna.

To, co zmieniło zaułek, to nie choroba, lecz ambicje miejskie. W 1753 roku miasto zaczęło budować Royal Exchange — budynek, w którym dziś mieści się City Chambers — a wybrane miejsce to szczyt Mary King’s Close. Górne kondygnacje domów rozebrano. Dolne zachowano, bo były solidne i stanowiły wygodny fundament. Nowy budynek stanął na górze, a ulica po prostu stała się wnętrzem.

To fakt, który powinien być nagłówkiem, a prawie nigdy nie jest. Zaułek nie został opuszczony, gdy powstał Royal Exchange. Jego części pozostały w użyciu, a części zamieszkane, przez kolejne półtora wieku.

Ostatnim mieszkańcem był Andrew Chesney, wytwórca pił, który mieszkał tam jeszcze w 1897 roku, a wyprowadził się w 1902, gdy korporacja przejęła nieruchomość w drodze przymusowego wykupu. Przyznano mu czterysta funtów.

Zatrzymaj się nad tym na chwilę. Był człowiek, który robił piły w domu na ulicy z budynkiem miejskim na górze, w żywej pamięci ludzi, których wnuki żyją do dziś. Żadna historia o duchach na żadnej wycieczce w tym mieście nie jest dziwniejsza niż ta, a jest w pełni udokumentowana.

To najbardziej konwencjonalna podziemna godzina w Edynburgu — i to komplement. Wchodzisz drzwiami na Royal Mile obok City Chambers, schodzisz po schodach i wychodzisz na coś, co bez wątpienia jest ulicą — pochyłą, wybrukowaną, z drzwiami i oknami w ścianach po obu stronach oraz sufitem tam, gdzie kiedyś było niebo.

Przewodnik jest w stroju z epoki i wciela się w postać, co brzmi gorzej, niż jest w rzeczywistości; dobrzy przewodnicy wykorzystują to, aby przez godzinę opowiadać autentyczną historię społeczną o tym, jak funkcjonowało siedemnasto- i osiemnastowieczne edynburskie gospodarstwo domowe. Są zrekonstruowane pokoje. Jest też sekcja o dżumie, która ostrożnie rozdziela fakty od domysłów.

To nie jest straszne. Grupy są prowadzone, oświetlenie jest zaprojektowane i nikt nie wyskakuje na ciebie z ciemności. Jeśli przyjechałeś do Edynburga, żeby się bać, zarezerwuj zamiast tego zwiedzanie vaults. Jeśli przyjechałeś, żeby zrozumieć miasto, to najlepsza godzina w tym miejscu i warta tych jedenastu dolarów dopłaty.

Budynek nad Mary King’s Close nie jest dziełem przypadku późniejszej zabudowy. To był przemyślany projekt miejski, który nie spełnił swojej roli.

Prace nad Royal Exchange rozpoczęły się w 1753 roku, a zakończyły w 1761. Zamysłem było zapewnienie edynburskim kupcom zadaszonego miejsca do interesów, z dala od ulicy. Kupcy odmówili korzystania z niego. Od pokoleń prowadzili handel na stojąco na Royal Mile, przy Mercat Cross, i tak robili dalej.

Budynek stał więc w dużej mierze niewykorzystany zgodnie z przeznaczeniem i przeszedł w ręce miejskie. Dziś mieści się w nim City Chambers, a od blisko dwóch stuleci jest siedzibą władz lokalnych Edynburga.

Ta ironia jest warta zapamiętania. Ulica pełna domów została zburzona do poziomu dolnych kondygnacji, by zrobić miejsce pod giełdę kupiecką, do której kupcy nie chcieli wchodzić — a część, która przetrwała i którą dziś ogląda się za biletem, to ta, którą planowano wyrzucić.